در زندگی پرپیچ‌وخم امروز، چه بسیارند افرادی که با وعده‌های رنگین و منافع زودگذر فریفته شده و سرمایه‌های عمر خود را «اعم از مال، اعتبار، احساس و زمان» را بر باد داده‌اند. درد این خسران هنگامی تلخ‌تر می‌شود که به یاد بیاوریم پیشوایان دانای ما قرن‌ها پیش، چراغی روشن بر فراز این پرتگاه نهاده بودند. امام جواد (علیه السلام)  هشدار می‌دهند: «مَـنْ انْـقادَ اِلى الطُّـمَأْنینَةِ قَبْلَ الْخُـبْرَةِ فَقَدْ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِلْهَلَکَةِ وَالْعاقِبَةِ الْمُتِعْبَةِ»؛ هر کس قبل از آزمایش نسبت به چیزى اطمینان پیدا کند (بدون آگاهى اعتماد کند) خودش را در معرض نابودى و عاقبتى دردناک قرار داده است.(بحارالانوار، ج71، ص340) هر کس پیش از آزمایش و آگاهی، به چیزی یا کسی اطمینان کند، خود را به دست نابودی و سرانجامی دردناک سپرده است.
 
این کلام گهربار، تنها یک پند اخلاقی نیست؛ یک «قانون طلایی عقلانیت» برای زیستن در جهان پرتلاطم تعاملات انسانی است. اطمینان، گوهری ناب و سرمایه‌ای بی‌بدیل است که نباید آن را بدون آزمودن و راستی‌آزمایی، به هر کسی و هر چیزی سپرد. یادداشت حاضر در مقام توضیح بیانات گهربار اهلبیت (علیهم السلام) با استفاده از شواهد قرآنی، روایی و تجربی است.  
 

اعتماد، پاداشی پس از آزمون

همه ما در زندگی خود لحظه‌هایی را به خاطر می‌آوریم که شتابزده تصمیم گرفتیم. شاید در یک معامله، تنها به سود کلان وعده داده شده چشم دوختیم و از بررسی سوابق طرف مقابل غافل ماندیم. شاید در یک دوستی، تنها به ظاهر فریبنده یا سخنان دلنشین اکتفا کردیم و عمق شخصیت فرد را نیک نسنجیدیم. آنگاه بود که طعم تلخ خیانت، ضرر یا پشیمانی را چشیدیم. این تجربیات، عینیت بخشیدن به همان فرمایش امام جواد(علیه السلام)  است. زندگی به ما می‌آموزد که «سود کمتر با آرامش بیشتر، بسی ارزشمندتر از سود کلان با دغدغه و اضطراب است.»
 
کلاهبرداران و افراد سودجو، دقیقاً بر نقطه ضعف انسان‌ها دست می‌گذارند: «عجله» و «طمع». آنها با ایجاد حس فوریت فقط امروز فرصت داری!) یا وعده منافع غیرمنطقی (ظرف یک ماه سرمایه‌ات دو برابر می‌شود!)، فرصت تفکر منطقی، بررسی و آزمایش را از ما می‌گیرند. در این آشوب عاطفی و ذهنی، جایی برای پرسش، تحقیق و آزمایش باقی نمی‌ماند و ما بر خلاف دستور امام جواد(علیه السلام)، پیش از آزمایش، اطمینان می‌کنیم.
 

راهنمای دین: نگاهی خردمندانه به جهان

دین اسلام، دین تعقل و تدبر است. آیات و روایات، پشتوانه محکمی برای این اصل عقلانی هستند. قرآن کریم با صراحت می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ جَاءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَیَّنُوا أَنْ تُصِیبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ»(حجرات/۶)؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید! اگر شخص فاسقی خبری برای شما آورد، تحقیق کنید، مبادا از روی نادانی به گروهی آسیب برسانید و سپس از کرده خود پشیمان شوید. این آیه، دستور می‌دهد حتی در دریافت اخبار نیز «تبین» و روشنگری کنید، چه رسد به اعتماد بر اموال و جان.
 
در سوره یوسف(علیه السلام)، شاهد هوشمندی حضرت یعقوب(علیه السلام) هستیم که با وجود اصرار پسرانش، حاضر نمی‌شود برادر کوچک‌شان بنیامین را با آنها بفرستد، مگر آنکه تضمین کافی بدهند. او با تجربه گذشته و شناخت از آنها، «آزمایش» درونی خود را به کار بست و اطمینان نکرد.
 
پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: «الْمُؤْمِنُ کَیِّسٌ فَطِنٌ»؛ مؤمن، زیرک و هوشیار است. این زیرکی، جز با نگاه آزماینده و عدم اعتماد کورکورانه حاصل نمی‌شود. همچنین امیرالمومنین علی(علیه السلام) می‌فرمایند: «اَلطُّمَأْنِینَةُ إِلَى کُلِّ أَحَدٍ قَبْلَ اَلاِخْتِیَارِ مِنْ قُصُورِ اَلْعَقْل»؛ اطمینان به هر کس پیش از آزمودن او، از کمى خرد است.(غرر الحکم و درر الکلم، ج1، ص540) همچنین در بیانی دیگر می‌فرمایند: «وَالطُّمَاْنِینَةُ اِلى کُلِّ اَحَدٍ قَبْلَ الاِخْتِبارِ لَهُ عَجْزٌ»؛ اعتماد کردن به هر کس پیش از آزمودن و ارزیابى [وى ]، نشان ناتوانى است.(نهج البلاغه، ح 376)
 

دوستی و معیارهای حقیقت در قرآن

در قرآن، خداوند برای دوستی و همنشینی معیارهای خیلی مهمی قرار داده است. به زبان ساده، قرآن می‌گوید هر کسی نمی‌تواند دوست ما باشد، هر کسی لیاقت اعتماد ما را ندارد و هر همراهی سودمند نیست. یکی از آیات بسیار روشن قرآن می‌گوید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ…»؛ یعنی مؤمنان برادر یکدیگرند. این یعنی دوستی باید بر اساس ایمان و اخلاق شود، نه فقط هم‌سن بودن، هم‌محله بودن، یا فقط خوش‌مشربی. وقتی قرآن می‌گوید مؤمنان برادرند، یعنی یک رابطه‌ عمیق‌تر از فقط سلام و علیک است؛ یعنی همدلی، کمک به هم، نصیحت خیر و مراقبت در سختی‌ها. دوست واقعی کسی است که وقتی زمین خوردی، نه فقط بگوید متأسفم، بلکه دستت را بگیرد و بلندت کند.
 
قرآن همچنین به ما یاد می‌دهد که در انتخاب دوست دقت کنیم. خدایی که آفریننده ماست، بهتر از هر کسی می‌داند چه چیز برای ما مفید است و چه چیز مضر؛ مثلاً در سوره آل‌عمران خطاب به مؤمنان آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیَاءَ...»؛ این یعنی مواظب باشیم با کسانی که نسبت به ما دشمنی پنهان دارند یا ممکن است باعث انحراف ما شوند، دوستی نکنیم. خیلی از ما تجربه کرده‌ایم که یک نفر اول خیلی محبت می‌کند، اما بعد می‌بینی همان شخص باعث شده از راه درست دور بشوی، یا به اشتباه بیفتی؛ قرآن می‌گوید: مراقب باش، چون بعضی «لبخندها» پشت‌شان دشمنی دارد و فقط می‌خواهند از تو سوءاستفاده کنند.
 
همچنین یکی دیگر از آیات قرآن به ما هشدار می‌دهد که بعضی همراهان وقتی دنیا برای‌شان طوفان می‌شود، تو را رها می‌کنند: «الأَخِلَّاءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلّا المُتَّقِینَ»؛ یعنی در روز سختی، خیلی از کسانی که فکر می‌کردی دوست‌اند، علیه تو می‌شوند، جز کسانی که تقوا دارند.(زخرف/67) این یک درس بزرگ است: رابطه‌های پوچ و سطحی، وقتی زندگی سخت می‌شود، رنگ عوض می‌کنند اما دوستانی که راه خدا را انتخاب کرده‌اند، حتی در سختی‌ها هم کنار هم می‌مانند.
 

انتخاب دوست؛ نه بر اساس ظاهر

وقتی درباره انتخاب دوست حرف می‌زنیم، نباید فقط ظاهر آدم‌ها را ببینیم. قرآن در آیاتش خیلی روشن به ما می‌گوید که ظاهر گول ‌زننده است. ممکن است کسی مهربان، خوش‌زبان، خوش‌ظاهر و جذاب باشد اما وقتی وارد زندگی‌ات شد، ارزش‌های تو را پایین آورد، تو را از یاد خدا غافل کرد و به سمت فساد کشاند. قرآن یک بار دیگر ما را هوشیار می‌کند:
خداوند انسان‌ها را خلق کرده و بهترین هدایت‌ها را در قرآن قرار داده است تا ما بدانیم چه کسی ارزش دارد به او نزدیک شویم. دوستی‌ای که باعث شود از خدا دور بشوی، دوستی نیست؛ بلکه شاید ورطه‌ای باشد که تو را از مسیر اصلی زندگی‌ات منحرف کند.
 
زندگی اجتماعی امروز ما پر است از این نوع رابطه‌ها. وقتی در مدرسه، دانشگاه، محل کار یا شبکه‌های اجتماعی وارد ارتباط می‌شویم، ناخودآگاه دنبال کسانی می‌گردیم که ما را تحویل بگیرند، ما را تأیید کنند یا ما را در جمع محبوب کنند. این امر طبیعی است؛ اما قرآن به ما یادآوری می‌کند که اسلام معیار دارد: دوست باید دین‌دار، راستگو و همراه در مسیر ایمان باشد. اگر دوستی فقط برای خوش گذراندن، حرف‌های بی‌ثمر و یا رفع تنهایی باشد، دیر یا زود ریشه‌اش از بین می‌رود و ممکن است به ضرر تو تمام شود.
 
یکی از بهترین نشانه‌های دوست خوب، دعوت به خیر و دوری از گناه است. اگر دوستی وقتی اشتباه می‌کنی تو را نصیحت می‌کند، تذکر می‌دهد و نمی‌خواهد تو را در گناهان شریک کند، این نشانه‌ ارزشمند دوست واقعی است. قرآن می‌گوید: «وَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ…» یعنی با کسانی مشورت کن که خدا و آخرت را در نظر دارند؛ نه کسانی که فقط چشم به منافع زودگذر دنیا دارند.
 
وقتی با دوستت حرف می‌زنی، ببین آیا او تو را در بهتر شدن تشویق می‌کند، یا فقط به تو می‌گوید «هر کاری دوست داری بکن»؟ اگر حرف‌های او باعث شود قلبت آرام شود، اما درونت مضطرب‌تر شود، بدان آن دوست مناسب نیست. قرآن می‌خواهد ما قلب سالم و مسیر روشن داشته باشیم، نه فقط جمع دوستان زیاد.
 

شناخت دوست؛ معیارهای عملی

تا اینجا درباره معیارهای کلی قرآن حرف زدیم اما واقعیت این است که در زندگی روزمره باید عملی‌تر هم بدانیم چگونه دوست را بشناسیم و به او اطمینان پیدا کنیم. باید بپذیریم که اطمینان نسبت به انسان‌ها یک‌باره به‌دست نمی‌آید؛ بلکه آرام‌آرام و با مشاهده رفتار، گفتار و عکس‌العمل‌های او شکل می‌گیرد.
 
یکی از معیارهای مهم این است که ببینی دوستت در مواجهه با سختی و مشکلات چگونه رفتار می‌کند. قرآن اشاره کرده که واقعی بودن دوست را در سختی می‌شود فهمید: همان آیه‌ای که گفت: «الأَخِلَّاءُ… إِلّا المُتَّقِینَ» یعنی کسانی که در روز سختی کنار تو می‌مانند، کسانی‌اند که تقوا دارند. اگر دوستی در راحتی خوب است اما در سختی تو را تنها می‌گذارد، این نشانه‌ خوبی نیست.
 
معیار دیگر این است که ببینی او به نصیحت گوش می‌دهد یا نه؟ دوست واقعی کسی است که وقتی تو نصیحتش می‌کنی، دلخور نمی‌شود، لج‌بازی نمی‌کند و سعی نمی‌کند حرفت را بی‌ارزش جلوه دهد. قرآن می‌گوید: مؤمنان باید همدیگر را به خیر و تقوا دعوت کنند؛ بنابراین اگر دوستی وقتی درباره مسیری اشتباه با او صحبت می‌کنی، تو را کنار می‌زند، باید در رابطه تجدید نظر کنی. دلیلش هم آن است که او فکر می‌کند، کارش و نظرش و علمش بیشتر است و نیازی به مشورت کسی ندارد.
 
معیار مهم دیگری که قرآن به آن اشاره غیرمستقیم دارد این است که ببینی دوستت یاد خدا را در زندگی‌اش دارد یا نه؟ آیه‌ای داریم که درباره کسانی صحبت می‌کند که صبح و عصر خدا را یاد می‌کنند و از دنیای فریبنده غفلت ندارند. چنین معیارهایی به ما کمک می‌کند دوست را نه بر اساس هیجانات لحظه‌ای، بلکه بر اساس رفتار روزمره بشناسیم.
 
یکی دیگر از راه‌های عملی شناخت دوست، مشاهده‌ برخورد او با دیگران است. قرآن می‌گوید ما باید از کسانی که نسبت به دیگران مهربان نیستند، حتی اگر با ما مهربان باشند، حذر کنیم؛ زیرا شخصیتی که فقط در برابر ما خوش‌اخلاق است اما در برابر دیگران بی‌ادب، قابل اعتماد نیست. دوست واقعی در همه جا یکسان است: در جمع، در خلوت، در خوشی، و در سختی.
 

دوستی و تأثیر آن بر مسیر زندگی

قرآن به ما هشدار می‌دهد که دوستی و همراهی می‌تواند سرنوشت ما را تغییر دهد. اگر درست انتخاب کنیم، مسیرمان روشن می‌شود؛ اما اگر بر اساس ظاهر، احساس و خوش‌مشربی انتخاب کنیم، ممکن است از هدف اصلی زندگی منحرف شویم. قرآن بارها این نکته را به ما گوشزد می‌کند که دوستی باید در مسیر ایمان باشد، نه فقط برای خوش‌گذرانی.
 
وقتی برای انتخاب دوست معیار ایمان و اخلاق را در نظر می‌گیریم، نه فقط خودمان رشد می‌کنیم، بلکه دیگران را هم به سوی خوبی‌ها دعوت می‌کنیم. قرآن می‌گوید مؤمنان باید به هم صلح، کمک، و مشورت در امور خیر بدهند؛ این یعنی دوستی نباید فقط لذت‌های زودگذر ایجاد کند، بلکه باید به رشد اخلاقی و معنوی انسان کمک کند.
 
دوستی‌ای که باعث شود ما نمازمان را سبک بگیریم، ما را از خانواده دور کند، یا ما را به رفتارهای نامناسب تشویق کند، دوستی نیست؛ بلکه یک دام است. قرآن درباره چنین همراهانی هشدار می‌دهد که افراد را از مسیر الهی منحرف نکنند. اما دوستی که باعث شود نمازت بهتر شود، اخلاق‌ات بهتر شود و تو را به یاد خدا نزدیک‌تر کند، این همان دوستی‌ای است که قرآن ما را به آن دعوت کرده است.
 
در زندگی شاید صدها آدم ببینی که خوش ‌برخورد، خندان، یا باحالند اما قرآن می‌گوید ارزش یک دوست را باید در نوری که به جانت می‌دهد، نه در لبخندی که بر لبت می‌نشاند سنجید. دوست خوب مثل نور چراغ است؛ مسیر را روشن می‌کند، نه اینکه فقط خودنمایی کند.
 

چگونه "آزمایش" کنیم؟

سنجش یا آزمایش، به معنای بدبینی بیمارگونه یا قطع ارتباط با مردم نیست. به معنای "خردورزی در تعامل" است. به‌عبارتی ما باید با آگاهی در هر مورد خصوصا اعتماد به افراد و دوستی با آنها پیش برویم. امام جواد (علیه السلام) می‌فرمایند: «مَنْ عَمِلَ عَلى غَیْرِ عِلْمٍ ما یُفْسِدُ اَکْثَرَ مِمّا یُصْلِحْ»؛ هـر کس بـدون آگاهى کـار کـند، بیش از آنکه درست کند، خراب مى‌کند. (بحارالانوار، ج78، ص346)
 
اما این آزمایش روش‌هایی دارد:
در معاملات: پیش از هر توافقی، از صحت ادعاها مطمئن شوید. سوابق را بررسی کنید. با افراد با تجربه مشورت نمایید. قول و وعده را بدون سند و مدرک معتبر نپذیرید.
 
در دوستی و ارتباطات: به مرور زمان و در گذر از حوادث و مشکلات کوچک، شخصیت افراد را بسنجید. وفای به عهد، راستگویی و خیرخواهی آنها را در عمل ببینید، نه فقط در گفتار. امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرمایند: «الصَّدیقُ الصَّدوقُ مَن نَصَحَکَ فی عَیبِکَ ، و حَفِظَکَ فی غَیبِکَ ، و آثـرَکَ عَلى نَفسِهِ»؛ دوستِ راستین، کسى است که از سرِ صدق، عیبت را به تو گوشزد کند و در نبودت، تو را پاس بدارد و تو را بر خویشتن، برگزیند.(غررالحکم/1904) دوست تو کسی است که با تو راست باشد (و خیرت را بخواهد)، نه کسی که فقط سخنانت را تأیید کند.
 
در پذیرش اطلاعات: هر خبر و تحلیل را از منابع موثق جویا شوید. به شایعات و اخبار جذاب اما بی‌متن اعتماد نکنید. قرآن می‌فرماید: «وَلَا تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ» (اسراء/۳۶) از چیزی که به آن علم نداری پیروی مکن.
 
در تصمیم‌گیری: لحظه‌ای که تحت فشار عجله یا طمع قرار گرفتید، خودآگاه توقف کنید. بپرسید: "اگر این فرصت از دست برود، چه می‌شود؟" اغلب می‌بینید که آن فرصت، اصولاً واقعی نبوده است. فرصت‌های واقعی، معمولاً مجال منطقی برای اندیشه می‌دهند.
 

نتیجه‌ای برای زندگی امروز

در دنیایی که فریب‌های جدید هر روز در لباسی تازه ظاهر می‌شوند "از کلاهبرداری‌های مالی پیچیده تا دوستی‌های نمایشی در فضای مجازی" توشه گرفتن از کلام امام جواد (علیه السلام) نجات‌بخش است. ما موظفیم دقت و صبر پیشه کنیم و برای دوستی و اعتماد و تکیه به افراد با ملاحظه بیشتری جلو برویم. این نه بی‌اعتمادی، بلکه «اعتماد آگاهانه» است. این روش، ما را از بسیاری دام‌ها، پشیمانی‌ها و ضررها حفظ می‌کند و آرامش ناشی از آن، خود بزرگ‌ترین منفعت است.
 
به یاد داشته باشیم، اطمینان بی‌درنگ، هدیه‌ای گران‌بهاست که تنها شایستگان آن _ پس از آزمون ایمان، صداقت و صلاحیت _ لیاقت دریافتش را دارند. بیاییم در زندگی فردی و اجتماعی، پیش از سپردن اعتماد، «آزمایش» کنیم تا خود و سرمایه‌های وجودی‌مان را «به دست نابودی و سرانجامی دردناک» نسپاریم. این، هم خرد است، هم تدبیر و هم تأسی به رهنمود پیشوایانی که خود، چراغ‌های هدایت بشریت‌اند.